Afdrukken

Jeroen Bosch

Aan 31 december 2008.

Jeroen Bosch ('s-Hertogenbosch, circa 1450 – augustus 1516), ook Hieronymus of Jheronimus genoemd, was een Nederlands kunstschilder van de Noordelijke Renaissance. Hoewel hij al tijdens zijn leven internationaal befaamd was, en zelfs koningen en hertogen zijn schilderijen kochten, is er vrij weinig over hem bekend.

Jheronymus van Aken werd geboren omstreeks 1450 in 's Hertogenbosch. Bosch werd geboren in een kustenaarsfamilie, zo waren zijn vader Anthonis en zijn grootvader Jan ook schilders. Het is echter pas vanaf 1480 dat hij in bronnen vermeld staat als Jeroen die maelre, over zijn bezigheden voor die tijd is niets bekend. Het is dus niet duidelijk of hij daarvoor al schilder was. In 1481 wordt Bosch vermeld als echtgenoot van Aleit Vander Meervenne, dochter van een koopluifamilie.

Rond 1486 zal Bosch lid worden van de Lieve-Vrouwe-broederschap als enige kunstenaar die tot de kern van de groep behoort. Van hen krijgt hij enkele kleinere opdrachten. Grote opdrachten volgen de kleine op en in 1504 krijgt Hi‰ronymus Bosch de opdracht van Philips de Schone een 'Laatste Oordeel' te schilderen. Over welk 'Laatste Oordeel' het precies gaat, is niet duidelijk.

Wel weten we dat Bosch reeds gedurende zijn leven van roem en hoog aanzien kon genieten. De kerkelijke en wereldijke leiders waardeerden en verzamelden zijn werk; zo werd ook de 'Tuin der Lusten' geschilderd. Dit gebeurde waarschijnlijk op aanvraag van Henry III van Nassau, die het werk bestelde voor zijn paleis in Brussel. Het kunstwerk werd daar ook opgehangen na de dood van Bosch.

Jheronymus Bosch werd op 9 augustus 1516 begraven te 's Hertogenbosch. In 1516 1517 woedde er een hevige pest in 's Hertogenbosch, de veronderstelling dat dit van invloed zou kunnen geweest zijn op de dood van Bosch is niet zo onrealistisch. Jheronymeus Bosch werkte, in tegenstelling tot andere 15de eeuwse Zuid-Nederlandse schilders, zijn hele leven lang in zijn geboortedorp.

Wat hem ook onderscheidt van zijn collega's, is het feit dat hij de mens niet schildert naar zijn uiterlijke verschijningsvormen, maar hij probeert de mensheid weer te geven aan de hand van karakterkenmerken. Dat Bosch een grote invloed heeft uitgeoefend op diegenen die na hem kwamen is dan ook niet verwonderlijk.
 

Stadsdichter van 's-Hertogenbosch Gé van Berkel schreef een ode aan Jeroen,
op de volgende pagina.


Jeroen, de Tuin.

 De bolle aarde slaat het venster open.
Taferelen uit zijn brein gesproten, ontwaken.
Spatten barstend uit zijn geest, onnavolgbaar.
Deze drang penseelt met rake streken zijn zicht.
Zijn kijk, op hoe het was, wordt spartelend naakt weergegeven.
De ziel die hem gefascineerd gevangen hield.
Binnen een met prikkeldraad omheinde wereld.
Waar ijdelheid, domme wreedheid, hebzucht en aartsgekonkel.
Hem deed grijpen naar zijn beste wapen.
Streek zo, doordrenkt met een rijk pallet aan symbolen,
Ongenaakte bizarre figuren op panelen.
Schilderde werelden waarvan niemand geloofde.
Graten skeletten, messen, afgesneden oren, stokken,
Vissenkoppen, monsterlijke duivelsbekken, feestende varkens,
Schubbige wezens slaan haken in het vileine lijf,
Of hyena’s die een mens leeg vreten.
Naakten zoeken angstig heenkomen, hun lot bekent,
Steken ladders diep tot in de grillig opengescheurde aarde.
Uit de poel des verderf  kruipen duivels huiverend aan land.
Fakkelt de nacht onheilspellend een wereld in brand.
En in het paradijs van verleiding ontgroenen bleke schepsels schril.
Lust parelt uit hun ogen en dansen witte lijven hitsig in het rond.
Wonderlijke wereld.
Van de eerste mens tot hel in slechts 3 panelen.
Tekent iets voor ons. Hier. Nu.
O wee wij stervelingen, staat de wereld op zijn korst te beven.
Predikt zo menigeen de ondergang.
Wat blijkt ons heden, dat vergaan de tijd, hetzelfde is gebleven.
Wij schilderen deze tijd met files en mobieltjes, goedkope soaps,
Banken graaien, vet gevreten mensen, macht en wrede oorlogen om de poen, Hebzucht, bizarre aanslagen, honger en barre moorden.
Zingen ons de strot uit de kelen voor betere wereld.
Schrijven velen zich wezenloos hoe mooi wij dromen.
Uitkomsten in schril contrast met wat we zijn
Maakt ons vreemde op het pad.
Kan iemand mij de uitgang wijzen.


Gé van Berkel
Oktober 2008


 

'De Tuin der Lusten'

'De tuin der lusten', vermoedelijk geschilderd tussen 1470 en 1480, is een laat-gotisch werk van Jeroen Bosch. Het gaat om een schilderij vervaardigd uit olieverf op hout. De afmetingen van het werk bedragen 220x195. Het schilderij maakt deel uit van de collectie van het Museo del Prado in Madrid, Spanje.

'Ipse dixit et facta sunt. Ipse mandavit er create sunt.' Zo luidt het opschrift van deze mysterieuze 'Tuin der Lusten', waarmee Bosch zijn idee over de wereld verbeeldde. 'Hij sprak en het was er. Hij gebood en het was geschapen.'

Bovenaan op het gesloten drieluik deelt Bosch ons het thema mee van dit werk; de schepping van de aarde, het aardse bestaan en het verval.
Wanneer het paneel gesloten is, krijgen we een goed beeld van wat Bosch dacht over het uitzicht van de aarde. Rond, plat en omgeven door water. Samen met hem had de rest van de middeleeuwse bevolking hetzelfde idee.

Wanneer we het paneel openen, zien we het vervolg op de schepping van de aarde. Links het aardse paradijs. We zien dat God Eva net heeft geschapen. Adam zit verslagen van verwondering de vrouw aan te staren. Eva slaat schuchter haar ogen neer. Voorts krijgen we een beeld van een exotische wereld, met alle aspecten van de fauna en flora.

In het middenpaneel zien we dat de mens verbannen werd uit het Hof van Eden en geplaatst wordt in een demonische wereld. De mensheid wordt volledig overgelaten aan zijn lusten en is zich niet bewust van het oordeel dat zal worden geveld. De mens denkt niet meer aan de woorden van God. De hoofdzonden komen hier ook aan bod; maar deze worden nog meer in de kijker geplaatst in een ander werk van Bosch, met name 'De zeven hoofdzonden'. Hieruit komen ook de projecties die in het middenste deel van de voorstelling werden verwerkt. (In het centrum het bedoelde "Circus Jeroen Bosch: De bonte stoet")

Op de linkerzijde van dit drieluik gekomen, zien we dat God zijn oordeel heeft geveld. Nog meer demonische droombeelden komen hier aan bod. Het voorstellen van de hel, met alle ellende van dien, was voor Bosch van uitermate belang.

uitdaging